इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत | सर्वभूतानि सम्मोहं सर्गे यान्ति परन्तप
icchādveṣasamutthena dvandvamohena bhārata . sarvabhūtāni sammohaṃ sarge yānti parantapa
ഭാരത, ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കുന്നവനേ, ഇഷ്ടാനിഷ്ടങ്ങളിൽ നിന്നുണ്ടാകുന്ന ദ്വന്ദ്വമോഹം കാരണം എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളും സൃഷ്ടിയുടെ സമയത്ത് വ്യാമോഹത്തിലകപ്പെടുന്നു.
O scion of the Bharata dynasty, O destroyer of foes, due to the delusion of duality arising from likes and dislikes, all creatures become bewildered at the time of their birth.
സുഖമുള്ളിടത്ത് രാഗവും (ആസക്തി) ദുഃഖമുള്ളിടത്ത് ദ്വേഷവും (വെറുപ്പ്) ഉണ്ടാകുന്നു. ശരീരം സംരക്ഷിക്കാനുള്ള സഹജമായ വാസന മനുഷ്യനുണ്ട്. ശരീരത്തെ സംരക്ഷിക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന വസ്തുക്കളെ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ശരീരത്തിനും മനസ്സിനും വേദന നൽകുന്ന വസ്തുക്കളെ അവൻ ഒഴിവാക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ദ്വന്ദ്വങ്ങളാൽ ഉണ്ടാകുന്ന വ്യാമോഹം കാരണം ആഗ്രഹവും ദ്വേഷവും ഉടലെടുക്കുന്നു, ഇന്ദ്രിയാനുഭവങ്ങളുടെ ഈ ബാഹ്യ പ്രപഞ്ചത്തെപ്പോലും യഥാർത്ഥ രൂപത്തിൽ അറിയാൻ മനുഷ്യന് കഴിയുന്നില്ല. ആഗ്രഹത്താലും ദ്വേഷത്താലും ബുദ്ധി കീഴടക്കപ്പെട്ട ഒരു മനുഷ്യനിൽ ആന്തരികമായ ആത്മാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള അതീന്ദ്രിയ ജ്ഞാനം എങ്ങനെ ഉദിക്കും? രാഗം (ആകർഷണം), ദ്വേഷം (വികർഷണം), സുഖം, ദുഃഖം, ചൂട്, തണുപ്പ്, സന്തോഷം, ദുരിതം, ആനന്ദം, ദുഃഖം, വിജയം, പരാജയം, നിന്ദ, സ്തുതി, ബഹുമാനം, അപമാനം എന്നിവയാണ് ദ്വന്ദ്വങ്ങൾ. ആഗ്രഹവും ദ്വേഷവും എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളിലും വ്യാമോഹം ഉണ്ടാക്കുകയും ആത്മജ്ഞാനത്തിന്റെ ഉദയത്തിന് തടസ്സമായി വർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
Where there is pleasure there is Raga or attachment where there is pain there is Dvesha or aversion. There is the instinct in man to preserve his body. Man wishes to attain those objects which help the preservation of the body. He wishes to get rid of those objects which give pain to the body and the mind. On account of delusion caused by the pairs of opposites? desire and aversion spring up and man cannot get the knowledge of the things as they are? even of this external universe of senseexperience and it needs no saying that in a man whose intellect is overwhelmed by desire and aversion there cannot arise the transcendental knowledge of the innermost Self.Raga (attraction) and Dvesha (repulsion)? pleasure and pain? heat and cold? happiness and misery? joy and sorrow? success and failure? censure and priase? honour and dishonour are the Dvandvas or the pairs of opposites. Desire and aversion (or attraction and repulsion) induce delusion in all beings and serve as obstacles to the dawn of the knowledge of the Self.He whose intellect is obscured by the delusion caused by the pairs of opposites is not able to realise I am the Self. Therefore he does not adore Me as the Self.He who is a victim of RagaDvesha loses the power of discrimination. He wishes that pleasant objects should last for ever and that disagreeable or unpleasant objects should disappear immediately. How could this be Objects that are conditioned in time? space and causation will perish. That which is agreeable and pleasant now will become disagreeable and unpleasant after some time. The mind is ever fluctuating. It demands variety and gets disgusted with monotony.