सांख्ययोग

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: ദയയാൽ ആവിഷ്ടനായി, കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞ് കലങ്ങി, ദുഃഖിതനായിരുന്ന അർജ്ജുനനോട് മധുസൂദനൻ ഈ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ചു.

सञ्जय उवाच |

ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: അർജ്ജുനാ, ഈ വിഷമഘട്ടത്തിൽ, ആര്യന്മാർക്ക് യോജിക്കാത്തതും സ്വർഗ്ഗം നൽകാത്തതും അപകീർത്തികരവുമായ ഈ മോഹം നിനക്കെവിടെ നിന്ന് വന്നു?

श्रीभगवानुवाच |

പാർത്ഥാ, നീ ക്ലൈബ്യത്തിന് (പേടിത്തൊണ്ടത്തത്തിന്) വശംവദനാകരുത്. ഇത് നിനക്ക് യോജിച്ചതല്ല. ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്നവനേ, ഈ നിസ്സാരമായ ഹൃദയദൗർബല്യം ഉപേക്ഷിച്ച് എഴുന്നേൽക്കൂ.

क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते |

അർജ്ജുനൻ പറഞ്ഞു: മധുസൂദനാ, അരിസൂദനാ, പൂജാർഹരായ ഭീഷ്മരെയും ദ്രോണരെയും ഞാൻ എങ്ങനെയാണ് യുദ്ധത്തിൽ അമ്പുകളാൽ എതിർത്ത് പോരാടുക?

अर्जुन उवाच |

മഹാനുഭാവരായ ഗുരുക്കന്മാരെ വധിക്കാതെ ഈ ലോകത്ത് ഭിക്ഷയെടുത്ത് ജീവിക്കുന്നതാണ് ശ്രേയസ്കരം. എന്നാൽ, ഗുരുക്കന്മാരെ വധിച്ച് ഇവിടെ അനുഭവിക്കുന്ന ഭോഗങ്ങൾ രക്തത്തിൽ കുതിർന്നതായിരിക്കും.

गुरूनहत्वा हि महानुभावान्

ഞങ്ങൾക്ക് ഏതാണ് ശ്രേയസ്കരമെന്ന് അറിയുന്നില്ല; ഞങ്ങൾ ജയിക്കുമോ അതോ അവർ ഞങ്ങളെ ജയിക്കുമോ എന്നും. ആരെ വധിച്ചിട്ട് ജീവിക്കാൻ ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ലയോ, ആ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാർ തന്നെയാണ് മുന്നിൽ നില്ക്കുന്നത്.

न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो

കാർപ്പണ്യദോഷത്താൽ എൻ്റെ സ്വഭാവം ദുർബലമായിരിക്കുന്നു. ധർമ്മത്തെക്കുറിച്ച് എൻ്റെ മനസ്സ് ആശയക്കുഴപ്പത്തിലാണ്. എനിക്ക് ഏതാണ് ശ്രേയസ്കരമെന്ന് നിശ്ചയിച്ച് പറഞ്ഞുതരിക. ഞാൻ അങ്ങയുടെ ശിഷ്യനാണ്, അങ്ങയെ ശരണം പ്രാപിച്ച എന്നെ ഉപദേശിക്കൂ.

कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः

ഈ ഭൂമിയിൽ ശത്രുക്കളില്ലാത്ത സമ്പൽസമൃദ്ധമായ രാജ്യം നേടിയാലും, ദേവന്മാരുടെ ആധിപത്യം ലഭിച്ചാലും, എൻ്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ വറ്റിച്ചുകളയുന്ന ഈ ദുഃഖത്തെ അകറ്റാൻ കഴിയുന്ന ഒന്നിനെയും ഞാൻ കാണുന്നില്ല.

न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന ഗുഡാകേശനായ അർജ്ജുനൻ ഹൃഷീകേശനോട് ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞിട്ട്, "ഞാൻ യുദ്ധം ചെയ്യില്ല" എന്ന് ഗോവിന്ദനോട് പറഞ്ഞ് നിശ്ശബ്ദനായി.

सञ्जय उवाच |

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: ഭാരതാ, ഇരു സൈന്യങ്ങൾക്കുമിടയിൽ വിഷാദിച്ചിരുന്ന അർജ്ജുനനോട്, ഹൃഷീകേശൻ പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत |

ശ്രീ ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: ദുഃഖിക്കാൻ പാടില്ലാത്തവരെക്കുറിച്ച് നീ ദുഃഖിക്കുന്നു, എന്നാൽ ജ്ഞാനികളുടെ വാക്കുകൾ സംസാരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പണ്ഡിതന്മാർ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവരെക്കുറിച്ചോ മരിച്ചവരെക്കുറിച്ചോ ദുഃഖിക്കുന്നില്ല.

श्रीभगवानुवाच |

ഞാൻ ഒരു കാലത്തും ഇല്ലാതിരുന്നിട്ടില്ല, നീയും ഈ രാജാക്കന്മാരും ഇല്ലാതിരുന്നിട്ടില്ല. ഇതിനുശേഷം നമ്മളെല്ലാവരും ഇല്ലാതാവുകയുമില്ല.

न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः |

ശരീരത്തെ ധരിക്കുന്ന ആത്മാവിന് ഈ ശരീരത്തിൽ ബാല്യം, യൗവനം, വാർദ്ധക്യം എന്നിവ എങ്ങനെയാണോ ഉണ്ടാകുന്നത്, അതുപോലെ മറ്റൊരു ശരീരം പ്രാപിക്കുന്നു. ധീരനായവൻ ഇതിൽ മോഹിക്കുന്നില്ല.

देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा |

കൗന്തേയാ, ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളുമായുള്ള സമ്പർക്കങ്ങൾ തണുപ്പ്, ചൂട്, സുഖം, ദുഃഖം എന്നിവ നൽകുന്നവയാണ്. അവ വരുന്നവയും പോകുന്നവയും അനിത്യമായവയുമാണ്. ഭാരതാ, അവയെ നീ ക്ഷമയോടെ സഹിക്കുക.

मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः |

പുരുഷർഷഭാ, യാതൊരു ധീരനായ പുരുഷനെ ഈ സുഖദുഃഖാദികൾ വ്യഥിപ്പിക്കുന്നില്ലയോ, സുഖത്തിലും ദുഃഖത്തിലും സമചിത്തനായിരിക്കുന്ന അവൻ അമരത്വത്തിന് യോഗ്യനാകുന്നു.

यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ |

അസത്തിന് നിലനിൽപ്പില്ല, സത്തിന് അഭാവവുമില്ല. ഈ രണ്ടിന്റെയും അന്തിമസത്യം തത്ത്വജ്ഞാനികൾ ദർശിച്ചിരിക്കുന്നു.

नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः |

യാതൊന്നിനാൽ ഇതെല്ലാം വ്യാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നുവോ, അതിനെ അവിനാശിയായി അറിയുക. ഈ അവ്യയമായതിനെ നശിപ്പിക്കാൻ ആർക്കും സാധ്യമല്ല.

अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् |

ഈ ശരീരങ്ങൾ നശ്വരങ്ങളാണ്; എന്നാൽ നിത്യനും നാശമില്ലാത്തവനും അളക്കാനാവാത്തവനുമായ ആത്മാവിന്റേതാണ് അവ എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ട്, ഭാരതാ, നീ യുദ്ധം ചെയ്യുക.

अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः |

ഈ ആത്മാവിനെ ഘാതകനായി അറിയുന്നവനും, കൊല്ലപ്പെട്ടവനായി കരുതുന്നവനും, അവരിരുവരും സത്യം അറിയുന്നില്ല. ഈ ആത്മാവ് കൊല്ലുന്നില്ല, കൊല്ലപ്പെടുന്നില്ല.

य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् |

ആത്മാവ് ഒരു കാലത്തും ജനിക്കുകയോ മരിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല; ഉണ്ടായിട്ട് പിന്നീട് ഇല്ലാതാകുന്നുമില്ല. ഇത് ജനിക്കാത്തതും നിത്യവും ശാശ്വതവും പുരാതനവുമാണ്. ശരീരം കൊല്ലപ്പെടുമ്പോഴും ആത്മാവ് കൊല്ലപ്പെടുന്നില്ല.

न जायते म्रियते वा कदाचि-

പാർത്ഥാ, യാതൊരുവൻ ഈ ആത്മാവിനെ അവിനാശിയായും നിത്യനായും ജനിക്കാത്തവനായും അവ്യയനായും അറിയുന്നുവോ, ആ പുരുഷൻ എങ്ങനെ ആരെ കൊല്ലും, അല്ലെങ്കിൽ ആരെക്കൊണ്ട് കൊല്ലിക്കും?

वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् |

മനുഷ്യൻ ജീർണ്ണിച്ച വസ്ത്രങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് പുതിയവ സ്വീകരിക്കുന്നതുപോലെ, ദേഹി ജീർണ്ണിച്ച ശരീരങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ച് പുതിയ ശരീരങ്ങളെ പ്രാപിക്കുന്നു.

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय

ഈ ആത്മാവിനെ ശസ്ത്രങ്ങൾ മുറിക്കുന്നില്ല, അഗ്നി ദഹിപ്പിക്കുന്നില്ല, ജലം നനയ്ക്കുന്നില്ല, വായു ഉണക്കുന്നുമില്ല.

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः |

ഇതിനെ മുറിക്കാനാവില്ല, ദഹിപ്പിക്കാനാവില്ല, നനയ്ക്കാനോ ഉണക്കാനോ സാധ്യമല്ല. ഇത് നിത്യവും സർവ്വവ്യാപിയും സ്ഥിരവും ചലിക്കാത്തതും സനാതനവുമാണ്.

अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च |

ഇത് അവ്യക്തവും അചിന്ത്യവും വികാരരഹിതവുമാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ട്, ഇതിനെ ഇപ്രകാരം അറിഞ്ഞാൽ നീ ദുഃഖിക്കാൻ പാടില്ല.

अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते |

ഇനി, ഈ ആത്മാവ് എപ്പോഴും ജനിക്കുന്നതും എപ്പോഴും മരിക്കുന്നതുമാണെന്ന് നീ വിശ്വസിക്കുന്നുവെങ്കിൽ പോലും, അല്ലയോ മഹാബാഹോ, നീ ഇപ്രകാരം ദുഃഖിക്കാൻ പാടില്ല.

अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् |

ജനിച്ചവന് മരണം നിശ്ചയമാണ്, മരിച്ചവന് ജനനവും നിശ്ചയമാണ്. അതുകൊണ്ട്, ഒഴിവാക്കാനാവാത്ത കാര്യത്തിൽ നീ ദുഃഖിക്കാൻ പാടില്ല.

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च |

അല്ലയോ ഭാരത, എല്ലാ ജീവികളും ആരംഭത്തിൽ അവ്യക്തമാണ്; മധ്യത്തിൽ അവ വ്യക്തമാകുന്നു. മരണശേഷം അവ തീർച്ചയായും അവ്യക്തമായിത്തീരുന്നു. പിന്നെ അവയെക്കുറിച്ച് എന്ത് ദുഃഖിക്കാനാണ്?

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत |

ചിലർ ഇതിനെ അത്ഭുതമായി കാണുന്നു; അതുപോലെ മറ്റൊരാൾ ഇതിനെ അത്ഭുതമായി പറയുന്നു; മറ്റൊരാൾ ഇതിനെ അത്ഭുതമായി കേൾക്കുന്നു. കേട്ടതിനുശേഷവും ആരും ഇതിനെ യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിയുന്നില്ല.

आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन-

അല്ലയോ ഭാരത, എല്ലാ ശരീരങ്ങളിലും വസിക്കുന്ന ഈ ദേഹി നിത്യവും അവധ്യനുമാണ്. അതുകൊണ്ട്, എല്ലാ ജീവികളെയും കുറിച്ച് നീ ദുഃഖിക്കാൻ പാടില്ല.

देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत |

നിന്റെ സ്വധർമ്മം പരിഗണിക്കുമ്പോഴും നീ വിറയ്ക്കാൻ പാടില്ല, കാരണം ഒരു ക്ഷത്രിയന് ധർമ്മയുദ്ധത്തേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമായ മറ്റൊന്നുമില്ല.

स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि |

അല്ലയോ പാർത്ഥാ, യാദൃച്ഛികമായി വന്നുചേർന്നതും സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്കുള്ള തുറന്ന വാതിലുമായ ഇങ്ങനെയുള്ള ഒരു യുദ്ധം ലഭിക്കുന്ന ക്ഷത്രിയന്മാർ ഭാഗ്യവാന്മാരാണ്.

यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् |

ഇനി, നീ ഈ ധർമ്മയുദ്ധം ചെയ്യുന്നില്ലെങ്കിൽ, നിന്റെ സ്വധർമ്മവും കീർത്തിയും ഉപേക്ഷിച്ച് നീ പാപം സമ്പാദിക്കും.

अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि |

ജനങ്ങളും നിന്റെ മായാത്ത അപകീർത്തിയെപ്പറ്റി പറയുകയും ചെയ്യും. ബഹുമാന്യനായ ഒരുവന് അപകീർത്തി മരണത്തേക്കാൾ കഷ്ടമാണ്.

अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् |

ഭയം നിമിത്തം യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറിയവനായി മഹാരഥന്മാർ നിന്നെ കണക്കാക്കും; ആർക്ക് നീ ബഹുമാന്യനായിരുന്നോ, അവരുടെ മുന്നിൽ നീ നിസ്സാരനായിത്തീരും.

भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः |

നിന്റെ ശത്രുക്കൾ നിന്റെ ശക്തിയെ നിന്ദിച്ചുകൊണ്ട് പറയാൻ പാടില്ലാത്ത പല വാക്കുകളും പറയും. അതിനേക്കാൾ ദുഃഖകരമായി മറ്റെന്തുണ്ട്?

अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः |

മരിച്ചാൽ നിനക്ക് സ്വർഗ്ഗം ലഭിക്കും, അല്ലെങ്കിൽ ജയിച്ചാൽ ഭൂമി ഭരിക്കാം. അതിനാൽ, കൗന്തേയ, യുദ്ധത്തിനായി നിശ്ചയദാർഢ്യത്തോടെ എഴുന്നേൽക്കുക.

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् |

സുഖദുഃഖങ്ങളെയും ലാഭനഷ്ടങ്ങളെയും ജയപരാജയങ്ങളെയും സമമായി കണ്ട്, പിന്നീട് യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെടുക. അങ്ങനെ നീ പാപം നേടുകയില്ല.

सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ |

ഹേ പാർത്ഥാ, ആത്മജ്ഞാനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ ബുദ്ധി നിനക്ക് ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടു. എന്നാൽ യോഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ ബുദ്ധി കേൾക്കുക; ഈ ബുദ്ധിയാൽ യുക്തനായി നീ കർമ്മബന്ധത്തിൽ നിന്ന് മോചനം നേടും.

एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु |

ഈ യോഗത്തിൽ പ്രയത്നത്തിന് നാശമില്ല; ദോഷവുമില്ല. ഈ ധർമ്മത്തിന്റെ അല്പം പോലും വലിയ ഭയത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കുന്നു.

नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते |

ഹേ കുരുനന്ദനാ, ഈ യോഗത്തിൽ നിശ്ചയാത്മകമായ ബുദ്ധി ഒന്നേയുള്ളൂ. എന്നാൽ നിശ്ചയമില്ലാത്തവരുടെ ബുദ്ധികൾ പല ശാഖകളായി അനന്തമാണ്.

व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन |

ഹേ പാർത്ഥാ, വിവേകമില്ലാത്തവർ, കർമ്മങ്ങളും അനുഷ്ഠാനങ്ങളും വഴി പുനർജന്മം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നതും ഭോഗവും ഐശ്വര്യവും നേടുന്നതിനുള്ള വിവിധ പ്രത്യേക കർമ്മങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതുമായ ഈ പുഷ്പിതമായ വാക്കുകൾ പറയുന്നു. അവർ വേദവാക്യങ്ങളിൽ മുഴുകി മറ്റൊന്നുമില്ലെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; അവരുടെ മനസ്സുകൾ ആഗ്രഹങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, സ്വർഗ്ഗമാണ് അവരുടെ ലക്ഷ്യം.

यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः |

ഹേ പാർത്ഥാ, വിവേകമില്ലാത്തവർ, കർമ്മങ്ങളും അനുഷ്ഠാനങ്ങളും വഴി പുനർജന്മം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നതും ഭോഗവും ഐശ്വര്യവും നേടുന്നതിനുള്ള വിവിധ പ്രത്യേക കർമ്മങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതുമായ ഈ പുഷ്പിതമായ വാക്കുകൾ പറയുന്നു. അവർ വേദവാക്യങ്ങളിൽ മുഴുകി മറ്റൊന്നുമില്ലെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; അവരുടെ മനസ്സുകൾ ആഗ്രഹങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, സ്വർഗ്ഗമാണ് അവരുടെ ലക്ഷ്യം.

कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् |

ഭോഗങ്ങളിലും ഐശ്വര്യത്തിലും ആസക്തരും, ആ വാക്കുകളാൽ (വേദവാക്യങ്ങളാൽ) മനസ്സ് അപഹരിക്കപ്പെട്ടവരുമായ ആളുകളുടെ മനസ്സിൽ ഏകാഗ്രമായ നിശ്ചയബുദ്ധി ഉറയ്ക്കുന്നില്ല.

भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् |

അർജ്ജുനാ, വേദങ്ങൾ ത്രിഗുണങ്ങളെ വിഷയമാക്കുന്നു. നീ ത്രിഗുണങ്ങളിൽ നിന്ന് മുക്തനാവുക; ദ്വന്ദ്വങ്ങളിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രനായി, സദാ സത്ത്വഗുണത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനായി, യോഗക്ഷേമങ്ങളെക്കുറിച്ച് ചിന്തയില്ലാത്തവനായി, ആത്മനിഷ്ഠനായി ഭവിക്കുക.

त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन |

എല്ലാ ഭാഗത്തും വെള്ളപ്പൊക്കമുണ്ടായിരിക്കുമ്പോൾ ഒരു കിണറ്റിൽ ഒരുവന് എത്രമാത്രം പ്രയോജനമുണ്ടോ, അത്രമാത്രം പ്രയോജനമേ ആത്മജ്ഞാനിയായ ഒരു ബ്രാഹ്മണന് എല്ലാ വേദങ്ങളിലും ഉള്ളൂ.

यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके |

കർമ്മം ചെയ്യുവാൻ മാത്രമാണ് നിനക്ക് അധികാരമുള്ളത്, ഒരിക്കലും കർമ്മഫലങ്ങളിൽ നിനക്ക് അധികാരമില്ല. കർമ്മഫലങ്ങൾക്ക് നീ കാരണക്കാരനാകരുത്, അകർമ്മത്തിൽ നിനക്ക് ആസക്തിയുമുണ്ടാകരുത്.

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन |

ധനഞ്ജയാ, യോഗത്തിൽ നിലകൊണ്ടുകൊണ്ട്, ആസക്തി ഉപേക്ഷിച്ച്, സിദ്ധിയിലും അസിദ്ധിയിലും സമചിത്തനായി കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുക. സമചിത്തതയെയാണ് യോഗം എന്ന് പറയുന്നത്.

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय |

ധനഞ്ജയാ, ബുദ്ധിയോഗത്തെക്കാൾ കർമ്മം വളരെ താഴ്ന്നതാണ്. അതിനാൽ ബുദ്ധിയിൽ അഭയം തേടുക. ഫലങ്ങളിൽ ആസക്തരായവർ ദുഃഖിതരാണ്.

दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय |

ബുദ്ധിയോടുകൂടിയവൻ ഈ ലോകത്തിൽ പുണ്യപാപങ്ങളെ രണ്ടിനെയും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് നീ യോഗത്തിനായി യത്നിക്കുക. കർമ്മങ്ങളിലെ കൗശലമാണ് യോഗം.

बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते |

എന്തുകൊണ്ടെന്നാൽ, ബുദ്ധിയോടുകൂടിയ വിവേകികൾ കർമ്മഫലങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ച്, ജനനബന്ധനങ്ങളിൽ നിന്ന് മുക്തരായി, ദുരിതങ്ങളില്ലാത്ത പരമപദം പ്രാപിക്കുന്നു.

कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः |

നിന്റെ ബുദ്ധി മോഹമാകുന്ന ചെളിയിൽ നിന്ന് കടന്നുപോകുമ്പോൾ, കേൾക്കേണ്ടതിലും കേട്ടതിലും നിനക്ക് വൈരാഗ്യം ഉണ്ടാകും.

यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति |

പലതരം ശ്രുതിവാക്യങ്ങളാൽ വിപ്രതിപന്നമായ നിന്റെ ബുദ്ധി, ആത്മാവിൽ നിശ്ചലവും അചഞ്ചലവുമായി നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, അപ്പോൾ നീ വിവേകത്തിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്ന യോഗം പ്രാപിക്കും.

श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला |

അർജ്ജുനൻ പറഞ്ഞു: ഹേ കേശവാ, ആത്മജ്ഞാനത്തിൽ ഉറച്ചവനും സമാധിസ്ഥനുമായ സ്ഥിതപ്രജ്ഞന്റെ ലക്ഷണം എന്താണ്? സ്ഥിതപ്രജ്ഞൻ എങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്നു? എങ്ങനെ ഇരിക്കുന്നു? എങ്ങനെ സഞ്ചരിക്കുന്നു?

अर्जुन उवाच |

ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: ഹേ പാർത്ഥാ, മനസ്സിലുള്ള എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളെയും ഒരുവൻ പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിക്കുകയും, ആത്മാവിൽത്തന്നെ ആത്മാവിനാൽ സംതൃപ്തനായിരിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, അവൻ സ്ഥിതപ്രജ്ഞൻ എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.

श्रीभगवानुवाच |

ദുഃഖങ്ങളിൽ മനസ്സുദ്വിഗ്നമാകാത്തവനും, സുഖങ്ങളിൽ ആഗ്രഹമില്ലാത്തവനും, രാഗം, ഭയം, ക്രോധം എന്നിവയിൽ നിന്ന് മുക്തനുമായ മുനിയെ സ്ഥിതപ്രജ്ഞൻ എന്ന് പറയുന്നു.

दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः |

എവിടെയും ഒന്നിനോടും സ്നേഹമില്ലാത്തവനും, ശുഭമോ അശുഭമോ ആയ എന്തുതന്നെ ലഭിച്ചാലും അതിൽ സന്തോഷിക്കുകയോ വെറുക്കുകയോ ചെയ്യാത്തവന്റെ പ്രജ്ഞ ഉറച്ചതായിരിക്കുന്നു.

यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् |

ആമ തന്റെ അവയവങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി ഉള്ളിലേക്ക് വലിക്കുന്നതുപോലെ, ഒരുവൻ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി പിൻവലിക്കുമ്പോൾ, അവന്റെ പ്രജ്ഞ ഉറച്ചതായിത്തീരുന്നു.

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः |

ആഹാരം വർജ്ജിക്കുന്നവന് വിഷയങ്ങൾ അകന്നുപോകുന്നു, എന്നാൽ അവയോടുള്ള ആസ്വാദ്യത (രസം) അവശേഷിക്കുന്നു. പരമമായ സത്യത്തെ ദർശിച്ചവന് ഈ ആസ്വാദ്യതയും ഇല്ലാതാകുന്നു.

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः |

ഹേ കൗന്തേയാ, പ്രയത്നിക്കുന്നവനും വിവേകിയുമായ മനുഷ്യന്റെ മനസ്സിനെപ്പോലും പ്രക്ഷുബ്ധമായ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ബലമായി വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നു.

यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः |

അവയെല്ലാം നിയന്ത്രിച്ച്, എന്നിൽ പരമമായി ശ്രദ്ധിച്ച് ഒരുവൻ ഇരിക്കണം. കാരണം, ആരുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രണത്തിലാണോ, അവന്റെ പ്രജ്ഞ ഉറച്ചതായിത്തീരുന്നു.

तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः |

വിഷയങ്ങളെ ധ്യാനിക്കുന്ന പുരുഷന് അവയിൽ ആസക്തിയുണ്ടാകുന്നു. ആസക്തിയിൽ നിന്ന് കാമം ജനിക്കുന്നു, കാമത്തിൽ നിന്ന് ക്രോധം ഉണ്ടാകുന്നു.

ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते |

ക്രോധത്തിൽ നിന്ന് മോഹമുണ്ടാകുന്നു; മോഹത്തിൽ നിന്ന് സ്മൃതിനാശമുണ്ടാകുന്നു; സ്മൃതിനാശത്തിൽ നിന്ന് ബുദ്ധിനാശമുണ്ടാകുന്നു; ബുദ്ധിനാശത്തിൽ നിന്ന് അവൻ നശിക്കുന്നു.

क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः |

എന്നാൽ, രാഗദ്വേഷങ്ങളിൽ നിന്ന് മുക്തവും സ്വന്തം നിയന്ത്രണത്തിലുള്ളതുമായ ഇന്ദ്രിയങ്ങളാൽ വിഷയങ്ങളെ ഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട്, ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ള മനുഷ്യൻ പ്രശാന്തതയെ പ്രാപിക്കുന്നു.

रागद्वेषविमुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् | (or वियुक्तैस्तु)

പ്രശാന്തത കൈവരുമ്പോൾ, അവന്റെ എല്ലാ ദുഃഖങ്ങൾക്കും നാശം സംഭവിക്കുന്നു. കാരണം, പ്രസന്നമായ മനസ്സുള്ളവന്റെ ബുദ്ധി വേഗത്തിൽ സ്ഥിരമായിത്തീരുന്നു.

प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते |

അയുക്തനായവന് ബുദ്ധിയില്ല, അയുക്തനായവന് ധ്യാനവുമില്ല. ധ്യാനിക്കാത്തവന് ശാന്തിയില്ല. ശാന്തിയില്ലാത്തവന് എവിടെനിന്ന് സുഖം?

नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना |

വിഷയങ്ങളിൽ വ്യാപരിക്കുന്ന ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ഏത് മനസ്സാണ് അനുഗമിക്കുന്നത്, ആ മനസ്സ് അവന്റെ പ്രജ്ഞയെ ഹനിക്കുന്നു, വെള്ളത്തിൽ ഒരു തോണിയെ കാറ്റ് കൊണ്ടുപോകുന്നതുപോലെ.

इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते |

അതുകൊണ്ട്, ഓ മഹാബാഹോ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ വിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി പിൻവലിച്ചവന്റെ പ്രജ്ഞ സ്ഥിരമായിരിക്കുന്നു.

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः |

എല്ലാ ജീവികൾക്കും ഏതാണോ രാത്രി, അതിൽ സംയമി ഉണർന്നിരിക്കുന്നു. ഏതിലാണോ ജീവികൾ ഉണർന്നിരിക്കുന്നത്, അത് കാണുന്ന മുനിക്ക് രാത്രിയാണ്.

या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी |

നാനാഭാഗങ്ങളിൽ നിന്ന് ജലം പ്രവേശിക്കുമ്പോഴും അചഞ്ചലമായി നിലകൊള്ളുന്ന സമുദ്രത്തിലേക്ക് ജലം പ്രവേശിക്കുന്നതുപോലെ, ഏത് പുരുഷനിലേക്കാണോ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും പ്രവേശിക്കുന്നത്, അവൻ ശാന്തിയെ പ്രാപിക്കുന്നു, അല്ലാതെ വിഷയങ്ങളെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ശാന്തിയെ പ്രാപിക്കുന്നില്ല.

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं

ഏത് പുരുഷനാണോ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളെയും ഉപേക്ഷിച്ച്, ആഗ്രഹമില്ലാതെ, മമതാബോധമില്ലാതെ, അഹങ്കാരമില്ലാതെ സഞ്ചരിക്കുന്നത്, അവൻ ശാന്തിയെ പ്രാപിക്കുന്നു.

विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः |

ഓ പാർത്ഥാ, ഇത് ബ്രാഹ്മീസ്ഥിതിയാണ്. ഇത് നേടിയാൽ ആരും മോഹിതനാകുന്നില്ല. ഈ അവസ്ഥയിൽ ജീവിതത്തിന്റെ അവസാനകാലത്തും നിലകൊള്ളുന്നവൻ ബ്രഹ്മനിർവ്വാണം പ്രാപിക്കുന്നു.

एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति |