ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: മഹാബാഹോ, എൻ്റെ പരമമായ വചനം വീണ്ടും കേൾക്കുക. നിൻ്റെ ഹിതം കാംക്ഷിച്ച്, പ്രിയപ്പെട്ടവനായ നിനക്ക് ഞാൻ അത് പറഞ്ഞുതരാം.
ദേവഗണങ്ങളോ മഹർഷിമാരോ എൻ്റെ പ്രഭാവത്തെ അറിയുന്നില്ല. എന്തുകൊണ്ടെന്നാൽ, ഞാൻ ദേവന്മാരുടെയും മഹർഷിമാരുടെയും എല്ലാ നിലയിലും ആദിയാണ്.
ആരാണോ എന്നെ ജനിക്കാത്തവനും ആദിയില്ലാത്തവനും ലോകങ്ങളുടെ മഹാനായ ഈശ്വരനുമായി അറിയുന്നത്, അവൻ മനുഷ്യരിൽ മോഹമില്ലാത്തവനായി എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മുക്തനാകുന്നു.
ബുദ്ധി, ജ്ഞാനം, മോഹമില്ലായ്മ, ക്ഷമ, സത്യം, ദമം, ശമം, സുഖം, ദുഃഖം, ഭവം, അഭാവം, ഭയം, അഭയം എന്നിവയും (ഈ) വിവിധ ഭാവങ്ങൾ ജീവികളിൽ എന്നിൽ നിന്നുതന്നെ ഉണ്ടാകുന്നു.
അഹിംസ, സമത, തുഷ്ടി, തപസ്സ്, ദാനം, യശസ്സ്, അയശസ്സ് - ഈ വിവിധ ഭാവങ്ങൾ ജീവികളിൽ എന്നിൽ നിന്നുതന്നെ ഉണ്ടാകുന്നു.
പൂർവ്വകാലത്തെ സപ്ത മഹർഷിമാരും നാല് മനുക്കളും എൻ്റെ ഭാവത്തിൽ, എൻ്റെ മനസ്സിൽ നിന്ന് ജനിച്ചവരാണ്. അവരിൽ നിന്നാണ് ഈ ലോകത്തിലെ പ്രജകൾ ഉണ്ടായത്.
എൻ്റെ ഈ വിഭൂതിയെയും യോഗത്തെയും ആരാണോ തത്ത്വത്തിൽ അറിയുന്നത്, അവൻ അചഞ്ചലമായ യോഗത്താൽ യുക്തനാകുന്നു. ഇതിൽ സംശയമില്ല.
ഞാൻ എല്ലാറ്റിൻ്റെയും ഉത്ഭവമാണ്; എന്നിൽ നിന്നാണ് എല്ലാം പ്രവത്തിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കി, ഭാവസമന്വിതരായ ബുധന്മാർ എന്നെ ഭജിക്കുന്നു.
എന്നെ മാത്രം മനസ്സിൽ ധ്യാനിക്കുന്നവരും, എന്നിൽ ലയിച്ച പ്രാണൻമാരോടുകൂടിയവരും, പരസ്പരം എന്നെക്കുറിച്ച് ബോധവൽക്കരിക്കുന്നവരും, എപ്പോഴും എന്നെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുന്നവരും സംതൃപ്തരാവുകയും ആനന്ദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
എപ്പോഴും എന്നിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ച്, പ്രീതിപൂർവ്വം എന്നെ ഭജിക്കുന്നവർക്ക്, എന്നെ പ്രാപിക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന ആ ബുദ്ധിയോഗം ഞാൻ നൽകുന്നു.
അവരോടുള്ള കരുണയാൽ, അവരുടെ ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്ന ഞാൻ, അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് ജനിക്കുന്ന അന്ധകാരത്തെ പ്രകാശമാനമായ ജ്ഞാനദീപം കൊണ്ട് നശിപ്പിക്കുന്നു.
അർജ്ജുനൻ പറഞ്ഞു: അങ്ങ് പരബ്രഹ്മമാണ്, പരമമായ ധാമമാണ്, പരമമായ പവിത്രനാണ്. അങ്ങ് ശാശ്വതനും ദിവ്യനും ആദിദേവനും അജനും വിഭുവുമായ പുരുഷനാണ്.
എല്ലാ ഋഷിമാരും, ദേവർഷി നാരദനും, അസിതനും, ദേവലനും, വ്യാസനും അങ്ങയെ അങ്ങനെയാണ് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്. അങ്ങ് തന്നെയും എന്നോട് ഇത് പറയുന്നു.
കേശവാ, അങ്ങ് എന്നോട് പറയുന്ന ഇതെല്ലാം സത്യമാണെന്ന് ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നു. ഭഗവാനേ, അങ്ങയുടെ പ്രഭാവത്തെ ദേവന്മാരോ ദാനവന്മാരോ അറിയുന്നില്ലല്ലോ.
പുരുഷോത്തമാ, അങ്ങ് സ്വയം അങ്ങയുടെ ആത്മാവിനെ അറിയുന്നു. ഭൂതഭാവനാ, ഭൂതേശാ, ദേവദേവാ, ജഗത്പതേ!
അങ്ങ് ഈ ലോകങ്ങളെ വ്യാപിച്ചുകൊണ്ട് നിലകൊള്ളുന്ന ദിവ്യമായ അങ്ങയുടെ ആത്മവിഭൂതികളെക്കുറിച്ച് പൂർണ്ണമായി പറഞ്ഞുതരാൻ അർഹനാകുന്നു.
യോഗിൻ, എപ്പോഴും അങ്ങയെ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ എങ്ങനെ അങ്ങയെ അറിയും? ഭഗവാനേ, ഏതൊക്കെ ഭാവങ്ങളിലാണ് ഞാൻ അങ്ങയെ ചിന്തിക്കേണ്ടത്?
ജനർദ്ദനാ, അങ്ങയുടെ യോഗശക്തിയെയും വിഭൂതികളെയും കുറിച്ച് വീണ്ടും വിശദമായി പറഞ്ഞുതരണം. എന്തുകൊണ്ടെന്നാൽ, അങ്ങയുടെ അമൃതുപോലുള്ള വാക്കുകൾ കേൾക്കുമ്പോൾ എനിക്ക് മതിവരുന്നില്ല.
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: കുരുശ്രേഷ്ഠാ, ഇപ്പോൾ എൻ്റെ ദിവ്യങ്ങളായ ആത്മവിഭൂതികളെക്കുറിച്ച് പ്രാധാന്യമനുസരിച്ച് ഞാൻ നിനക്ക് പറഞ്ഞുതരാം. എൻ്റെ വിസ്താരത്തിന് അവസാനമില്ല.
ഗുഡാകേശാ, ഞാൻ എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്ന ആത്മാവാണ്. എല്ലാ ജീവികളുടെയും ആദിയും മധ്യവും അവസാനവും ഞാൻ തന്നെ.
ആദിത്യന്മാരിൽ ഞാൻ വിഷ്ണുവാണ്; പ്രകാശിക്കുന്നവയിൽ കിരണങ്ങളോടുകൂടിയ സൂര്യനാണ്; മരുത്തുക്കളിൽ ഞാൻ മരീചിയാണ്; നക്ഷത്രങ്ങളിൽ ഞാൻ ചന്ദ്രനാണ്.
വേദങ്ങളിൽ ഞാൻ സാമവേദമാകുന്നു; ദേവന്മാരിൽ ഞാൻ വാസവനാണ് (ഇന്ദ്രൻ). ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ ഞാൻ മനസ്സാണ്, ജീവികളിൽ ഞാൻ ചേതനയാണ് (ബുദ്ധി).
രുദ്രന്മാരിൽ ഞാൻ ശങ്കരനാണ്; യക്ഷന്മാരിലും രാക്ഷസന്മാരിലും ഞാൻ കുബേരനാണ്. വസുക്കളിൽ ഞാൻ പാവകനാണ് (അഗ്നി), പർവതങ്ങളിൽ ഞാൻ മേരുവാകുന്നു.
പാർത്ഥാ, പുരോഹിതന്മാരിൽ പ്രധാനിയായ ബൃഹസ്പതിയാണ് ഞാൻ എന്ന് നീ അറിയുക. സേനാനികളിൽ ഞാൻ സ്കന്ദനാണ്; ജലാശയങ്ങളിൽ ഞാൻ സാഗരമാണ് (സമുദ്രം).
മഹർഷിമാരിൽ ഞാൻ ഭൃഗുവാണ്; വാക്കുകളിൽ ഞാൻ ഏകാക്ഷരമായ ഓംകാരമാണ്. യജ്ഞങ്ങളിൽ ഞാൻ ജപയജ്ഞമാണ്; സ്ഥാവരങ്ങളിൽ (ചലിക്കാത്തവയിൽ) ഞാൻ ഹിമാലയമാണ്.
എല്ലാ വൃക്ഷങ്ങളിലും ഞാൻ അശ്വത്ഥമാണ് (അരയാൽ); ദേവർഷിമാരിൽ നാരദനാണ്. ഗന്ധർവന്മാരിൽ ചിത്രരഥനാണ്; സിദ്ധന്മാരിൽ കപിലമുനിയാണ്.
കുതിരകളിൽ അമൃതത്തിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിച്ച ഉച്ചൈഃശ്രവസ്സാണ് ഞാൻ എന്ന് നീ അറിയുക. ഗജേന്ദ്രന്മാരിൽ ഐരാവതമാണ്; മനുഷ്യരിൽ നരാധിപനാണ് (രാജാവ്).
ആയുധങ്ങളിൽ ഞാൻ വജ്രമാണ്; പശുക്കളിൽ കാമധേനുവാണ്. പ്രജനകരിൽ (സന്താനോത്പാദകർ) ഞാൻ കന്ദർപ്പനാണ് (കാമദേവൻ); സർപ്പങ്ങളിൽ ഞാൻ വാസുകിയാണ്.
സർപ്പങ്ങളിൽ ഞാൻ അനന്തനാണ്; ജലദേവതകളിൽ ഞാൻ വരുണനാണ്. പിതൃക്കളിൽ ഞാൻ അര്യമാവാണ്; നിയമപാലകരിൽ ഞാൻ യമനാണ്.
ദൈത്യന്മാരിൽ ഞാൻ പ്രഹ്ലാദനാണ്; കണക്കാക്കുന്നവരിൽ ഞാൻ കാലമാണ്. മൃഗങ്ങളിൽ ഞാൻ സിംഹമാണ്; പക്ഷികളിൽ ഞാൻ ഗരുഡനാണ്.
ശുദ്ധീകരിക്കുന്നവരിൽ ഞാൻ വായുവാണ്; ആയുധധാരികളിൽ ഞാൻ രാമനാണ്. മത്സ്യങ്ങളിൽ ഞാൻ മകരമാണ്; നദികളിൽ ഞാൻ ജാഹ്നവിയാണ് (ഗംഗ).
അർജ്ജുനാ, സൃഷ്ടികളിൽ ഞാൻ ആദിയും അന്തവും മധ്യവുമാണ്. വിദ്യകളിൽ ഞാൻ ആത്മവിദ്യയാണ്; വാദിക്കുന്നവരിൽ ഞാൻ വാദമാണ്.
അക്ഷരങ്ങളിൽ ഞാൻ 'അ'കാരമാണ്; സമാസങ്ങളിൽ ഞാൻ ദ്വന്ദ്വ സമാസമാണ്. ഞാൻ തന്നെ അക്ഷയമായ കാലമാണ്; ഞാൻ സർവ്വവ്യാപിയായ ധാതാവാണ്.
ഞാൻ സർവ്വത്തെയും നശിപ്പിക്കുന്ന മൃത്യുവാണ്; ഐശ്വര്യമുണ്ടാകേണ്ടവരുടെ ഐശ്വര്യവും ഞാനാണ്. സ്ത്രീഗുണങ്ങളിൽ ഞാൻ കീർത്തി, ശ്രീ, വാക്ക്, സ്മൃതി, മേധാ, ധൃതി, ക്ഷമ എന്നിവയാണ്.
സാമമന്ത്രങ്ങളിൽ ഞാൻ ബൃഹത്സാമമാണ്; ഛന്ദസ്സുകളിൽ ഞാൻ ഗായത്രിയാണ്. മാസങ്ങളിൽ ഞാൻ മാർഗ്ഗശീർഷമാണ്; ഋതുക്കളിൽ ഞാൻ കുസുമാകരനാണ് (വസന്തം).
വഞ്ചകരിൽ ഞാൻ ചൂതാണ്; തേജസ്വികളിൽ ഞാൻ തേജസ്സാണ്. ഞാൻ വിജയമാണ്; ഞാൻ വ്യവസായമാണ്; സത്ത്വമുള്ളവരിൽ ഞാൻ സത്ത്വമാണ്.
വൃഷ്ണികളിൽ ഞാൻ വാസുദേവനാണ്; പാണ്ഡവരിൽ ഞാൻ ധനഞ്ജയനാണ് (അർജ്ജുനൻ). മുനിമാരിൽ ഞാൻ വ്യാസനാണ്; കവികളിൽ ഞാൻ ഉശനസ്സ് എന്ന കവിയാണ്.
ശിക്ഷിക്കുന്നവരിൽ ഞാൻ ദണ്ഡാണ്; വിജയം ആഗ്രഹിക്കുന്നവരിൽ ഞാൻ നീതിയാണ്. രഹസ്യങ്ങളിൽ ഞാൻ മൗനമാണ്; ജ്ഞാനികളിൽ ഞാൻ ജ്ഞാനമാണ്.
അർജ്ജുനാ, എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളുടെയും ബീജം ഞാൻ തന്നെയാണ്. ചലിക്കുന്നതോ ചലിക്കാത്തതോ ആയ യാതൊരു വസ്തുവും എന്നെക്കൂടാതെ നിലനിൽക്കുന്നില്ല.
പരന്തപാ, എന്റെ ദിവ്യമായ വിഭൂതികൾക്ക് അവസാനമില്ല. എന്റെ ഈ വിഭൂതികളുടെ വിസ്താരം ഞാൻ നിനക്ക് ഉദാഹരണമായി മാത്രം പറഞ്ഞിട്ടുള്ളതാണ്.
ഏതൊരു വസ്തുവാണോ മഹത്വമുള്ളതും, ഐശ്വര്യമുള്ളതും, അല്ലെങ്കിൽ ശക്തിയുള്ളതും, അതെല്ലാം എന്റെ തേജസ്സിന്റെ അംശത്തിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിച്ചതാണെന്ന് നീ തീർച്ചയായും മനസ്സിലാക്കുക.
അല്ലെങ്കിൽ, അർജ്ജുനാ, ഇത്രയധികം കാര്യങ്ങൾ വിശദമായി അറിഞ്ഞിട്ട് നിനക്കെന്തു പ്രയോജനം? ഞാൻ ഈ ലോകം മുഴുവൻ എന്റെ ഒരൊറ്റ അംശം കൊണ്ട് താങ്ങിനിർത്തി സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.