శ్రీ భగవానుడు పలికెను: కర్మఫలంపై ఆధారపడకుండా, తన కర్తవ్య కర్మను ఆచరించువాడే సన్యాసి మరియు యోగి. అగ్నిని విడిచిపెట్టినవాడు, కర్మలు చేయనివాడు (మాత్రం సన్యాసి లేదా యోగి కాడు).
దేనిని సన్యాసం అని అంటారో, దానినే యోగంగా తెలుసుకో, ఓ పాండవా! సంకల్పాలను త్యజించనివాడు ఎవ్వడూ యోగి కాలేడు.
యోగాన్ని అధిరోహించగోరే మునికి కర్మ సాధనంగా చెప్పబడుతుంది. యోగారూఢుడైన వానికి శమము (కర్మలను విడిచిపెట్టడం) సాధనంగా చెప్పబడుతుంది.
ఎప్పుడు ఇంద్రియార్థములందు గాని, కర్మలందు గాని అనురక్తుడు కాడో, సమస్త సంకల్పములను త్యజించినవాడై, అప్పుడు అతడు యోగారూఢుడని చెప్పబడును.
తన ఆత్మచేతనే తనను ఉద్ధరించుకోవాలి; తనను తాను పతనము చేసుకోకూడదు. ఆత్మయే ఆత్మకు బంధువు, ఆత్మయే ఆత్మకు శత్రువు.
ఏ ఆత్మచేత తన ఆత్మ జయించబడిందో, ఆ ఆత్మకు ఆత్మయే బంధువు. ఆత్మను జయించనివానికి మాత్రం ఆత్మయే శత్రువు వలె ప్రవర్తిస్తుంది.
జితాత్ముడైన, ప్రశాంతమైన వానికి పరమాత్మ సమాహితమై ఉంటుంది. శీతోష్ణములు, సుఖదుఃఖములు, అలాగే మానావమానములందు సమబుద్ధి కలిగి ఉంటాడు.
జ్ఞానవిజ్ఞానములతో తృప్తి చెందిన ఆత్మ కలవాడు, స్థిరమైనవాడు, ఇంద్రియములను జయించినవాడు, మట్టిపెళ్ళను, రాయిని, బంగారాన్ని సమముగా చూసే యోగి 'యుక్తుడు' అని చెప్పబడును.
సుహృదులు, మిత్రులు, శత్రువులు, ఉదాసీనులు, మధ్యస్థులు, ద్వేషించేవారు, బంధువులు, సాధువులు మరియు పాపుల పట్ల కూడా సమబుద్ధి కలిగినవాడు శ్రేష్ఠుడు.
యోగి ఏకాంత ప్రదేశములో ఒంటరిగా ఉండి, చిత్తమును, ఆత్మను నియంత్రించి, ఆశలు, పరిగ్రహము లేనివాడై, తన ఆత్మను నిరంతరము యోగమునందు నిమగ్నం చేయవలెను.
పరిశుభ్రమైన ప్రదేశములో, తన ఆసనమును స్థిరముగా, మరీ ఎత్తుగా కాకుండా, మరీ పల్లముగా కాకుండా, వస్త్రము, జింకచర్మము, దర్భలు ఒకదానిపై ఒకటి పరచి ఏర్పాటు చేయవలెను.
ఆ ఆసనముపై కూర్చుని, మనస్సును ఏకాగ్రము చేసి, చిత్తము మరియు ఇంద్రియముల క్రియలను నియంత్రించి, ఆత్మశుద్ధి కొరకు యోగమును అభ్యసించవలెను.
శరీరము, శిరస్సు, మెడలను సమముగా, కదలకుండా, స్థిరముగా ఉంచి, తన నాసికాగ్రమును చూస్తూ, దిక్కులను చూడకుండా ఉండవలెను.
ప్రశాంతమైన మనస్సుతో, భయము లేనివాడై, బ్రహ్మచర్య వ్రతమునందు స్థిరముగా నిలిచి, మనస్సును నియంత్రించి, నాపై చిత్తము నిలిపి, నన్నే పరమగతిగా భావించి యోగమునందు నిమగ్నమై కూర్చోవలెను.
ఈ విధముగా నిరంతరము తన ఆత్మను యోగమునందు నిమగ్నం చేస్తూ, నియంత్రిత మనస్సు కలిగిన యోగి, మోక్షమునందు పర్యవసించే, నాలో నివసించే పరమ శాంతిని పొందుతాడు.
ఓ అర్జునా, మరీ ఎక్కువగా తినేవానికి యోగము లేదు, మరీ తక్కువగా తినేవానికి కూడా లేదు; మరీ ఎక్కువగా నిద్రించేవానికి లేదు, మరీ ఎక్కువగా మేల్కొని ఉండే వానికి కూడా లేదు.
ఆహారవిహారములలో నియమము గలవానికి, కర్మలయందు యుక్తమైన ప్రయత్నము గలవానికి, నిద్ర, మేల్కొనుటలలో మితము గలవానికి యోగము దుఃఖములను నశింపజేయునది అగును.
ఎప్పుడు నియంత్రితమైన చిత్తము (మనస్సు) ఆత్మయందే స్థిరపడునో, సమస్త కోరికల నుండి విముక్తుడై, అప్పుడు అతడు 'యుక్తుడు' (ఆత్మయందు లీనమైనవాడు) అని చెప్పబడును.
గాలిలేని ప్రదేశంలో ఉన్న దీపం ఎలా కదలకుండా స్థిరంగా ఉంటుందో, ఆత్మయందు యోగాన్ని అభ్యసించుచు, మనస్సును నియంత్రించిన యోగికి అది ఉపమానంగా చెప్పబడింది.
యోగాభ్యాసం ద్వారా నిరోధించబడిన చిత్తము ఎప్పుడు ఉపశమించునో, మరియు ఎప్పుడు ఆత్మచే ఆత్మను చూస్తూ ఆత్మయందే సంతుష్టుడగునో;
ఇంద్రియాతీతమైన, బుద్ధిచే గ్రహించదగిన ఆ అత్యంతిక సుఖాన్ని ఎప్పుడు అనుభవిస్తాడో, మరియు ఆ స్థితిలో స్థిరపడినవాడు సత్యం నుండి ఎన్నడూ చలించడు;
దేనిని పొందిన తర్వాత, అంతకంటే గొప్ప లాభం మరొకటి లేదని భావిస్తాడో, మరియు దేనిలో స్థిరపడినవాడు గొప్ప దుఃఖంచే కూడా చలించబడడో;
దుఃఖసంయోగ వియోగాన్ని 'యోగం' అని తెలుసుకోవాలి. ఆ యోగాన్ని నిశ్చయబుద్ధితో, నిరుత్సాహపడని మనస్సుతో అభ్యసించాలి.
సంకల్పం నుండి పుట్టిన సమస్త కోరికలను పూర్తిగా త్యజించి, మనస్సుచేతనే ఇంద్రియ సమూహాన్ని అన్ని వైపుల నుండి నిగ్రహించి;
ధైర్యంతో కూడిన బుద్ధిచే నెమ్మది నెమ్మదిగా ఉపశమించాలి. మనస్సును ఆత్మయందు స్థిరపరచి, మరేమీ ఆలోచించకూడదు.
చంచలమైన, అస్థిరమైన మనస్సు ఏ ఏ కారణాల వల్ల బయటికి పరుగెత్తునో, ఆయా కారణాల నుండి దానిని నిగ్రహించి, ఆత్మయందే వశపరచుకోవాలి.
ప్రశాంతమైన మనస్సు గల, రజోగుణం శాంతించిన, బ్రహ్మభూతుడైన, పాపరహితుడైన ఈ యోగికి ఉత్తమ సుఖం లభిస్తుంది.
ఈ విధంగా నిరంతరం ఆత్మను ఏకాగ్రం చేస్తూ, పాపరహితుడైన యోగి బ్రహ్మ స్పర్శ వలన కలిగే అత్యంత ఆనందాన్ని సులభంగా పొందుతాడు.
యోగయుక్తమైన మనస్సు గలవాడు, సర్వత్ర సమదృష్టి గలవాడు, ఆత్మ అన్ని భూతముల యందు ఉన్నట్లు, అన్ని భూతములు ఆత్మ యందు ఉన్నట్లు చూస్తాడు.
ఎవడు నన్ను సర్వత్ర చూస్తాడో, సర్వమును నాయందు చూస్తాడో, అతనికి నేను అదృశ్యం కాను, అతడు నాకు అదృశ్యం కాడు.
ఎవడైతే ఏకత్వంలో స్థిరపడి, సర్వభూతముల యందు ఉన్న నన్ను ఆరాధిస్తాడో, ఆ యోగి ఏ స్థితిలో ఉన్నా నాయందే నివసిస్తాడు.
ఓ అర్జునా, తన ఆత్మతో పోల్చి, సర్వప్రాణుల యందు సుఖదుఃఖాలను సమానంగా చూసే యోగియే ఉత్తమోత్తముడుగా భావించబడతాడు.
అర్జునుడు పలికెను: ఓ మధుసూదనా, నీవు చెప్పిన ఈ సామ్యయోగం యొక్క స్థిరమైన స్థితిని మనస్సు యొక్క చంచలత్వం వలన నేను చూడలేకున్నాను.
ఓ కృష్ణా, మనస్సు చంచలమైనది, ఉద్రేకపూరితమైనది, బలమైనది మరియు దృఢమైనది. దానిని నిగ్రహించడం గాలిని నిగ్రహించడం వలె చాలా కష్టమని నేను భావిస్తున్నాను.
శ్రీ భగవానుడు పలికెను: ఓ మహాబాహో, నిస్సందేహంగా మనస్సు అదుపు చేయలేనిది మరియు చంచలమైనది. కానీ, ఓ కుంతీపుత్రా, అభ్యాసం మరియు వైరాగ్యం ద్వారా దానిని నిగ్రహించవచ్చు.
అదుపులేని మనస్సు గలవానికి యోగం పొందడం కష్టం అని నా అభిప్రాయం. కానీ, ప్రయత్నించే మరియు నియంత్రిత మనస్సు గలవానికి సరైన సాధనల ద్వారా దానిని పొందడం సాధ్యమే.
అర్జునుడు పలికెను: ఓ కృష్ణా, శ్రద్ధ కలిగి ఉన్నప్పటికీ, ప్రయత్నం లేనివాడు, యోగం నుండి మనస్సు చలించినవాడు, యోగసిద్ధిని పొందకుండా ఏ గతిని పొందుతాడు?
ఓ మహాబాహో! బ్రహ్మమార్గమున విమూఢుడై, ఇహపరముల రెంటినుండి భ్రష్టుడైనవాడు, ఆధారము లేనివాడై, చెల్లాచెదురైన మేఘము వలె నశించిపోడా?
ఓ కృష్ణ! నా ఈ సందేహమును నీవు పూర్తిగా నివారించదగుదువు. నీవు తప్ప ఈ సందేహమును పోగొట్టగలవాడు మరొకడు లేడు కదా!
శ్రీ భగవానుడు పలికెను: ఓ పార్థా! అట్టి యోగభ్రష్టునికి ఇహలోకమున గాని, పరలోకమున గాని వినాశనము లేదు. శుభకరమైన కర్మలు చేయువాడెవ్వడూ దుర్గతిని పొందడు కదా, నాయనా!
యోగభ్రష్టుడు పుణ్యవంతుల లోకములను పొంది, అక్కడ అనేక సంవత్సరములు నివసించి, పిమ్మట పవిత్రులైన, ధనవంతులైన వారి ఇంట జన్మించును.
లేదా, అతడు జ్ఞానవంతులైన యోగుల కుటుంబమునందే జన్మించును. ఇట్టి జన్మము లోకమున నిశ్చయముగా అత్యంత దుర్లభము.
ఓ కురునందనా! అక్కడ అతడు పూర్వదేహమున సంపాదించిన ఆ బుద్ధిసంయోగమును పొందును. మరియు దానికంటే ఎక్కువగా సంసిద్ధి కొరకు ప్రయత్నించును.
ఆ పూర్వాభ్యాసముచేతనే అతడు తన ఇచ్ఛకు విరుద్ధముగానైనను ఆకర్షింపబడును. యోగమును గూర్చి తెలుసుకోవాలని కోరువాడు కూడా శబ్దబ్రహ్మమును (వేదకర్మల ఫలమును) అధిగమించును.
అయితే, ప్రయత్నముతో శ్రమించుచున్న ఆ యోగి, పాపముల నుండి పూర్తిగా శుద్ధి పొంది, అనేక జన్మల ద్వారా సంసిద్ధుడై, అటుపిమ్మట పరమగతిని పొందును.
యోగి తపస్వుల కంటే అధికుడు; జ్ఞానుల కంటే కూడా అధికుడని భావింపబడును. కర్మిష్ఠుల కంటే కూడా యోగి అధికుడు. కావున, ఓ అర్జునా, నీవు యోగివి కమ్ము.
యోగులందరిలోనూ, ఎవడైతే మద్గతమైన అంతరాత్మతో, శ్రద్ధతో నన్ను భజించునో, వాడు నాకు అత్యంత శ్రేష్ఠుడైన యోగిగా భావింపబడును.