पुरुषोत्तमयोग

శ్రీ భగవానువాచ: ఊర్ధ్వమూలము, అధఃశాఖలు గల అశ్వత్థ వృక్షము అవ్యయమని చెప్పుదురు. వేదములు దీని ఆకులు. ఎవడు దీనిని ఎరుగునో, వాడు వేదవిత్తు.

श्रीभगवानुवाच |

ఆ (సంసార వృక్షము) యొక్క కొమ్మలు క్రిందకు, పైకి కూడా వ్యాపించి, గుణములచే వృద్ధి పొంది, విషయములే చిగుళ్ళుగా గలవి. మరియు కర్మలకు కారణమైన మూలములు మనుష్యలోకమున క్రిందకు వ్యాపించి ఉన్నాయి.

अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा

దీని రూపము ఇక్కడ అట్లు కనబడదు; దీనికి అంతము లేదు, ఆది లేదు, నిలుకడ లేదు. దృఢమైన వైరాగ్యమనే ఖడ్గముతో, ఈ సువిశాలమైన మూలములు గల అశ్వత్థ వృక్షమును ఛేదించి,

न रूपमस्येह तथोपलभ्यते

అటుపై, ఏ పదమును పొందినవారు తిరిగి రారో, ఆ పదమును వెదకవలెను. ఏ ఆది పురుషుని నుండి ఈ ప్రాచీన సృష్టి ప్రవృత్తి వ్యాపించెనో, ఆయనే శరణు.

ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं

మానము, మోహము లేనివారు, సంగదోషమును జయించినవారు, ఆధ్యాత్మిక చింతనలో నిత్యము ఉండువారు, కోరికలు పూర్తిగా తొలగినవారు, సుఖదుఃఖములనే ద్వంద్వముల నుండి విముక్తులైనవారు, అట్టి మోహము లేనివారు ఆ అవ్యయ పదమును పొందుదురు.

निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा

ఆ పదమును సూర్యుడు ప్రకాశింపజేయడు, చంద్రుడు ప్రకాశింపజేయడు, అగ్ని కూడా ప్రకాశింపజేయదు. ఏది పొందినవారు తిరిగి రారో, అది నా పరమ ధామము.

न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः |

జీవలోకమున సనాతనమైన జీవుడై, నా అంశయే అయి, ప్రకృతిలో ఉన్న మనస్సుతో కూడిన ఆరు ఇంద్రియములను ఆకర్షించును.

ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः |

ఈ జీవుడు (శరీరమును) పొందినప్పుడు, మరియు వదిలి వెళ్ళినప్పుడు కూడా, ఈ ఇంద్రియములను తనతో తీసుకొని వెళ్ళును, గాలి పూల నుండి సుగంధములను తీసుకెళ్ళినట్లు.

शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः |

ఈ జీవుడు చెవి, కన్ను, చర్మము, నాలుక, ముక్కు మరియు మనస్సును ఆశ్రయించి విషయములను అనుభవిస్తాడు.

श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च |

ఆత్మ ఈ శరీరమును విడిచి వెళ్ళునప్పుడు గానీ, ఇందు నివసించునప్పుడు గానీ, గుణములతో కూడి అనుభవించునప్పుడు గానీ, మోహితులైనవారు దానిని చూడలేరు. జ్ఞాననేత్రులు మాత్రమే దానిని చూచెదరు.

उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् |

ప్రయత్నించుచున్న యోగులు తమ ఆత్మయందు నివసించియున్న దీనిని చూచెదరు. ప్రయత్నించుచున్నప్పటికీ, అశుద్ధమైన అంతఃకరణము కలవారు, వివేకము లేనివారు దీనిని చూడలేరు.

यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् |

ఆదిత్యునియందున్న ఏ తేజస్సు సమస్త జగత్తును ప్రకాశింపజేయునో, చంద్రునియందున్న ఏ తేజస్సు, అగ్నియందున్న ఏ తేజస్సు కలదో, ఆ తేజస్సు నాదే అని తెలుసుకొనుము.

यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् |

నేను భూమిని ప్రవేశించి, నా ఓజస్సుతో సమస్త ప్రాణులను ధరించుచున్నాను. మరియు రసస్వరూపుడైన చంద్రుడనై సమస్త ఓషధులను పోషించుచున్నాను.

गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा |

నేను వైశ్వానరుడనై, ప్రాణుల శరీరమును ఆశ్రయించి, ప్రాణాపాన వాయువులతో కూడి, నాలుగు విధములైన అన్నమును జీర్ణము చేయుచున్నాను.

अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः |

నేను సమస్త ప్రాణుల హృదయమునందు నివసించియున్నాను. నా నుండియే స్మృతి, జ్ఞానము, మరియు అపోహనము (మరపు) కలుగుచున్నవి. సమస్త వేదములచేత నేను మాత్రమే తెలియదగినవాడను. వేదాంతమును రచించినవాడను, వేదములను తెలిసినవాడను కూడా నేనే.

सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो

ఈ లోకమున క్షరుడు, అక్షరుడు అని రెండు విధములైన పురుషులు కలరు. సమస్త భూతములు క్షరుడు అనబడును. కూటస్థుడు అక్షరుడు అని చెప్పబడును.

द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च |

అయితే, ఉత్తముడైన పురుషుడు వేరొకడు కలడు, అతడు పరమాత్మ అని చెప్పబడును. ఎవడైతే మూడు లోకములను ప్రవేశించి, అవ్యయుడై, ఈశ్వరుడై వాటిని ధరించుచున్నాడో.

उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युधाहृतः |

నేను క్షరుని (నశించువానిని) అతిక్రమించి, అక్షరుని (నశింపనివానిని) కంటె కూడా ఉత్తముడను కాబట్టి, లోకమునందు మరియు వేదములయందు పురుషోత్తముడనని ప్రసిద్ధి చెందియున్నాను.

यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः |

ఓ భారత! ఎవడైతే ఈ విధముగా మోహము లేనివాడై నన్ను పురుషోత్తమునిగా తెలుసుకొనునో, అతడు సర్వజ్ఞుడు (అన్ని తెలిసినవాడు) అయి, నన్ను సర్వభావములతో భజించును.

यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् |

ఓ పాపరహితుడా! ఈ అత్యంత రహస్యమైన శాస్త్రమును నేను నీకు ఉపదేశించితిని. దీనిని తెలుసుకున్నవాడు జ్ఞానియై, తన కర్తవ్యములన్నింటినీ నెరవేర్చినవాడగును, ఓ భరతవంశీయుడా!

इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ |